YAZARLAR

DİĞER YAZILARI

Mehmet ÖZ

İBN HALDUN’A GÖRE İKTİDAR VE DEVLET

İslâm medeniyetinin klasik çağından sonra yetişmiş en büyük düşünürü hiç şüphesiz, bugün Türkiye’de adına bir üniversite kurulmuş olan İbn Haldun’dur(1332-1406). Tunus’ta doğan ve hayatının çocukluk ve yetişme dönemlerini Mağrib’te, ilmî ve siyasî faaliyetlerle dolu son 30 yılını ise Mağrib-Mısır arasında geçiren  İbn Haldun, kısa adı Kitabu’l-iber olan tarih kitabına yazdığı meşhur girişi (Mukaddime) ile tanınır.

İbn Haldun düşüncesinde merkezi kavramlardan biri asabiye’dir. İnsanlar bir arada yaşamak zorunda ve bu da sosyal dayanışmayı ve otoriteyi gerektirir. Sosyal dayanışmanın (asabiyetin) kaynağı, küçük gruplarda akrabalık, büyük gruplarda ise ortak yaşayış biçimdir. Ortak yaşayış ve örgütlenme ortak bir düşünceyi doğurmakta, bu da ortak yaşayışı pekiştirmektedir. İbn Haldun,asabiye’yi bedevîlikten haderîliğe geçişi mümkün kılan dinamik güç olarak tespit etmiştir. Bedeviliğin sosyal hayatı sert ve zorluklarla dolu olduğundan yiğitlik ve eşitlik esaslarına dayalı bir hareket tarzını gerekli kılar. Asabiyetin gayesi iktidarı elde etmeğe, mülk/devlet kurmağa yöneliktir.

Dünya nimetlerini ve nefsin isteklerini içinde toplayan bir yer olması hasebiyle iktidarı elde etmek için insanlar ve gruplar arasında çekişmeler meydana gelmekte ve yenilen bu makamı teslim etmektedir. Yani iktidarın elde edilmesi savaş iledir.

Bir kabilede iktidarı elde eden onunla yetinmez, çevredeki kabileleri de iktidarı altına almak ister. Böylece güçlenen asabiyet daha fazla güç ister. Bunun da sonucunda devlet veya mülk denilen toplumsal varlık şekli ortaya çıkar. Bedevi toplumlarda yönetimde zulüm yoktur, gelenekler eşitsizliği giderici yöndedir ve adalet esastır. Haderi toplumun ileri aşamalarında bu özellikler kaybolur ve iktidar zor kullanma (tagallüb) ve baskı/güç (kahr) ile sürdürülür.

Mülk, hükümdarlık, yönetme, devlet anlamlarını taşır. Onun devlet kavramına tarihî tecrübe ışığında yaklaşması, ideal devlet tasavvurları yerine gerçek devlet tipleri üzerinde teorilerini oluşturmasına yardım etmiştir. İki çeşit yönetim vardır: dine ve mülke dayalı siyaset.Mülk de ikiye ayrılır: siyasî mülk, tabiî mülk.  Tabii mülk de siyasî mülk dekahr vetagallübe dayalıdır ama ikincisi kanunlara dayandığından adalet sayesinde yaşama şansı daha fazladır. Halifelik şeriata, mülk ise akla dayanır. Dinî siyaset insanların sadece bu dünyadaki çıkarlarını değil ahretlerini de düşünür. 

İbn Haldun’un devletin aşamalarına dair görüşleritavırlar nazariyesi olarak adlandırılmış, tarihimizde Katip Çelebi, Naîma gibi tarihçi ve alimler de bu görüşlerden esinlenerek Osmanlı Devletinin o zamanki durumuna dair yorumlar yapmışlardır. İbn Haldun, şahıslar gibi devletlerin de tabiî ömürleri olduğunu ileri sürer. Müneccimlere göre insanın tabiî ömrü 120 yıldır. Bu, her nesilde kırânlara (yıldızların yekdiğerine yaklaşarak aynı hizaya gelmesi) göre değişir. Mesela Müslümanlarda ömür 60-70 yıldır. Devletlerin ömürleri en fazla üç nesildir (Her nesil 40 yıl). Birinci nesil hayatın zorluklarına göğüs geren, yiğit ve sert bir nesil olup asabiyetini korur. İkinci nesilde mülk ve refahtan dolayı bedevilikten hadariliğe geçilmiştir, dolayısıyla rahatlık ve atalet başlar. Refahın ve gevşekliğin hakim olduğu üçüncü neslin erkekleri kadınlardan bile korkaktır ve ülkelerini savunmazlar.

İbn Haldun devletin muhtelif aşamalardan geçtiğini, her bir aşamada yönetenlerin huy ve karakterlerinin değiştiğini ileri sürer. Devletteki tavırlar çoğunlukla beş aşamadır:

1-Asabiyetin baskın olduğu zafer, başarı, galibiyet ve istila dönemi,

2-İstibdat ve infirad dönemi (hükümdar, kavmine karşı istibdat halindedir ve onları yönetimden uzaklaştırarak azatlılar, devşirmeler edinerek kavmine karşı kendi hakimiyetini arttırır),

3-Ferağ ve Rahatlık tavrı(servet, şöhret, imar, bayındırlık, ihsanda bulunma dönemi),

4-Kanaat ve Müsalemet ve Sulh (atalarının tesis ettiği ile yetinme, töreyi taklit ve takip etme dönemi)

5-İsraf ve Tebzir (har vurup harman savurma) dönemi; hükümdarın çevresinin dalkavuklar ve düşük karakterli kişilerce sarıldığı, ehil ve layık kimselerin yönetimden uzaklaştırıldığı dönemdir.

İbn Haldun devletin ihtiyarlığının ve bundan kaynaklanan rahatsızlıklarının tedavisi için belirli ilaçlar bulunduğunu da söyler. Mısır ve Suriye’deki Türk devletlerinin ve Endülüs’te bulunan devletlerin dinamik bedevî unsurlarla kendilerini dinamik tuttuklarına işaret eder. Osmanlı dönemindeki takipçilerinden Kâtip Çelebi ve Naima da Osmanlı Devletinin içine girdiği “duraklama” devrini alınacak tedbirlerle uzatabileceğini, bunun için de muktedir ve sözünü dinletir bir yöneticiye (kılıç sahibine) ihtiyaç olduğunu vurgulamışlardır.

İbn Haldun’un bu görüşleri yaşadığı çağı yansıtır. Ancak yönetime/iktidara geliş ve onu sürdürme bakımından asabiye’nin yani kana veya belirli bir ideale dayanan yardımlaşma ve dayanışma duygusunun merkezi önemi, devletin rahat ve refaha kavuşmasının ardından yaşanan rehavet ve ardından israf dönemi, adaletin devleti ayakta tutmadaki rolü gibi bakımlardan günümüze de ışık tutmaya devam etmektedir.

Not: Makalede Mukaddime’nin Süleyman Uludağ tercümesinden ve TDV İslam Ansiklopedisi “İbn Haldun” maddesinden yararlanılmıştır.

 

 

YENİ ZELANDA’DA MÜSLÜMAN KATLİAMIİBN HALDUN’A GÖRE İKTİDAR VE DEVLETMillet ve MilliyetçilikMillet ve MilliyetçilikKAYBETTİĞİMİZ DEĞERLEROZAN ARİF’E RAHMETTARİHTEN GÜNÜMÜZE İFRAT-TEFRİT ÇIKMAZIBeka, Milliyetçilik ve DinFIRAT'IN DOĞUSUBEKA MESELESİ VE MİLLÎ TAVIRYazarın Tüm Yazıları
Yazarlar
Osman KARA
KADER HAFTASI
Osman KARA
Erdem EROL
BASİT OYUN
Erdem EROL
Mustafa GENÇ
İKTİDARDAN ÖNCE TÜRKİYE'NİN PARTİSİ OLMAK GEREK!
Mustafa GENÇ
GÜNDEMLİK
GÜNDEMLİK
GÜNDEMLİK
Prof. Dr. Yücel TANYERİ
YÜK
Prof Dr Yücel TANYERİ
Salim YILDIZ
Aklımda Keçiörengücü var
Salim YILDIZ
Selçuk KAYA
Maçları 0-0'mış gibi oynamak lazım...
Selçuk KAYA
Metin ATLI
SAMSUNSPOR KAYIPSIZ GEÇTİ
Metin ATLI
Ender GÜR
ÇOK ZOR OLMADI
Ender GÜR
Av. Dr. Cengizhan HATİPOĞLU
BASIN ÖZGÜRLÜĞÜ I
Av Dr Cengizhan HATİPOĞLU
Kürşad GÜNDOĞDU
Gönül Belediyeciliğiyse Eğer...
Kürşad GÜNDOĞDU
Ahmet HAYVALI
BEYAN SÜRELERİ UZATILDI...
Ahmet HAYVALI
Gül TURAN
BİR FİNCAN KAHVE KADARDI HAYAT
Gül TURAN
Ömer PAMUK
MİLLİ TARİH ŞUURU...
Ömer PAMUK
Ayhan HAMLI
HUZURUMUZ BOZULMASIN DİYE NÖBET TUTARKEN
Ayhan HAMLI
Akın ÜNER
DACİTTA
Akın ÜNER
İlker Mutlu
Sıkışmışlık
İlker Mutlu
Şakir DEMİRCİ
İNŞAAT MÜHENDİSLERİNDEN ULAŞIM ÇALIŞTAYI
Şakir DEMİRCİ
Mehmet ÖZ
YENİ ZELANDA’DA MÜSLÜMAN KATLİAMI
Mehmet ÖZ
Ersin ERGE
ŞİİR NEREYE KADAR GİDER
Ersin ERGE
Cevdet YILMAZ
Su (Şirketi) Savaşları
Cevdet YILMAZ
Kenan ÖZTÜRK
Teşekkürler TİKDAK
Kenan ÖZTÜRK
Nami Cem İYİGÜN
FARKLI UYGULAMALAR VE BÜTÇELENDİRME MESELESİ
Nami Cem İYİGÜN
Birol BİRCAN
Titanic'ten kutulan Türk.
Birol BİRCAN
Naci ALTUNCU
CHP'NİN GELECEKLE İLGİLİ VİZYONU ? ( 3 )
Naci ALTUNCU
Doç. Dr. Yetkin BULUT
DİKKAT EKONOMİSİ
Doç Dr Yetkin BULUT
Burhan UYAN
ESNEK BEYİNLİLERDEN MİSİNİZ?
Burhan UYAN
Mustafa ÖZBALCI
KÜLTÜR, SANAT VE TOPLUM
Mustafa ÖZBALCI
Ergin KAHVECİ
MEVZU GELİP ÜRETİME KİLİTLENİNCE...
Ergin KAHVECİ
Embiya SANCAK
"MUSTAFA EZBER BOZDU"
Embiya SANCAK
Alpaslan ÇEPNİ
NEVRUZ
Alpaslan ÇEPNİ
Kadir GÜRKAN
Neden Olmuyor ?...
Kadir GÜRKAN
Kenan ERZURUMLU
Camiler, Vaizler, İmamlar: II
Kenan ERZURUMLU
Hasan Cem KESKİN
İNANCIN, SİLAHINDIR
Hasan Cem KESKİN
Erdal AĞAR
Uyku Kalitesi
Erdal AĞAR
Hikmet KURADA
AŞIK  VEYSEL’DEN, ''ATATÜRK’E AĞIT!..''
Hikmet KURADA
Kenan KAYIKÇI
BÜYÜK KAPTANLAR
Kenan KAYIKÇI
M. Halistin KUKUL
Kabûlünün 98. Yılında:TÜRK İSTİKLÂL MARŞI: BİR EDEBÎ ŞAHESER
M Halistin KUKUL
Osman ZÜMRÜT
KADIN HAKLARI-İNSAN HAKLARI (3)
Osman ZÜMRÜT
Cesur CEYLAN
BİLMİYORUM
Cesur CEYLAN
Yavuz BAYRAM
28 ŞUBAT'IN YÜZLERİ!.. (Dünden Devam)
Yavuz BAYRAM
İbrahim TELLİOĞLU
TARİHTE TÜRK İZİ II: KÜLTÜREL İZ
İbrahim TELLİOĞLU
Memduh ERKİN
YENİLİKLER      
Memduh ERKİN
Fulya ZORLU
3-6 Yaş Arası İtiraz Problemi
Fulya ZORLU
Murat Sandıkçı
İNSAN YENİLİNCE TÜKENMEZ, PES EDİNCE TÜKENİR...
Murat Sandıkçı
Turgay SAAT
MADALYALAR SAMSUN'A
Turgay SAAT
Dr. E. Kurmay İbrahim YILDIRIM
ADANA MUTABAKATI NEDEN GÜNDEME GETİRİLDİ
Dr E Kurmay İbrahim YILDIRIM
Selamet ATLI
KARARLAR ve HAMLELER KADERİMİZİ BELİRLER...
Selamet ATLI
Tevfik DEMİR
ALKIŞLAR LİDERE
Tevfik DEMİR
Şenol Yücedağ
EKONOMİK GERİ DÖNÜŞÜM 3
Şenol Yücedağ
Bahadır BAŞ
ARABULUCULUK, MALİ MÜŞAVİRLER OLMADAN BAŞARILI BİR ŞEKİLDE HAYATA GEÇEMEZ...
Bahadır BAŞ