YAZARLAR

DİĞER YAZILARI

Doç. Dr. Yetkin BULUT

VAGON ÇIKMAZI

Bir tren vagonu, kontrolden çıkmış, raylarda hızla ilerliyor, epeyce aşağıda ise beş işçi ray onarımıyla uğraşmakta. Siz ise yakından geçiyorsunuz ve hepsinin öleceğini hemen anlıyor ama bu arada yanı başınızdaki makasa müdahale ederek vagonu tek bir kişinin öleceği biçimde yönlendirebileceğinizi de fark ediyorsunuz. Ne yaparsınız? Soruda herhangi bir tuzak ya da gizli bilgi olmadığını varsayarak düşünürseniz. Siz de çoğu insan gibiyseniz, müdahalede bir an bile tereddüt etmezsiniz: Bir kişinin ölmesi, beş kişinin ölmesinden iyidir nasılsa,  öyle değil mi? Oldukça doğru bir seçim. Şimdi açmaza ilginç bir ekleme yapıyoruz; Aynı vagon yine aynı raylardan geçiyor ve yine aynı beş kişi tehlikede. Ancak bu sefer siz, olayı rayların üzerinden uzanan köprüde izliyorsunuz ve yakınlarınızda da çok şişman bir adam var. Fark ediyorsunuz ki eğer onu aşağı iterseniz, vücudu treni durdurup o beş işçiyi kurtarmaya yetecek irilikte. Peki, onu iter misiniz? Eğer çoğu insan gibi düşünüyorsanız, masum bir insanı öldürmek fikri sizin de tüylerinizi diken diken edecektir. Ama bir dakika! Bunu, bir önceki seçimden bu kadar farklı kılan nedir? Yaptığınız şey, yine beş yaşama karşılık bir yaşamı feda etmektir, dolayısıyla işin aritmetiği iki durumda da aynıdır. Şöyle hızlı bir açıklamaya girişirsek, gündelik kararlarımızın büyük bir çoğunluğunu, alnımızın hemen arkasına isabet eden beyin lobumuzun dorsolateral prefrontal korteks denen kısmıyla alırız, isminin çokta bir önemi yok ama işte bu kısım aynı zamanda, bizim vagon ikilemimizdeki birinci senaryoyu cevaplamada kullandığımız kısımdır. Bu kısım, gündelik diğer kararlarımızda olduğu gibi, neyi yaparsam daha çok fayda sağlarım? sorusuyla karar aldığımız kısımdır. Bu nedenle, bu kısım, vagon ikilemi örneğinin birinci senaryosu için fazlaca tereddütte kalmadan alınan kararın merkezidir. Ancak, ikileminin ikinci senaryosu için alınacak karar o kadar da kolay görünmemektedir zira bu durumda, beynimizin singular korteks denen yerin ön kısmı devreye girmektedir. Bu kısım, gündelik hayatımızda aldığımız faydacı kararları denetleyen ve gerektiğinde bloke eden yerdir. Diğer bir ifadeyle burasını vicdan, ahlak, edep gibi zihinsel mekanizmalarla bizi yönlendiren bölgesi olarak da adlandırabiliriz. Bu nedenle, adamı köprüden atma senaryosu gündeme geldiğinde; cinayet işleme duygusu, cezalandırılma korkusu, kendimizi katil gibi hissetme ve benzeri duygular ön plana çıkmaktadır. Kant geleneğini izleyen felsefeciler, iki seçim arasındaki farkın, insanların nasıl kullanıldığında yattığını savunur. Birinci senaryoda yaptığınız, kötü bir durumu (beş kişinin ölümü) daha az kötü bir duruma (tek kişinin ölümü) indirgemektir. İkincisinde ise, köprüdeki adamı belirli bir amaca hizmet eden bir araç olarak kullanmaktasınızdır. Bu, felsefe literatüründe popülerlik kazanmış olan bir açıklamadır. Joshua Greene ve Jonathan Cohen adlı nörobilimciler tarafından önerilmiş bir diğer açıklama da şudur; fark, bir insana “dokunmak”, yani onunla yakın mesafeden etkileşim kurmakla ilgilidir. Aynı soru, köprüdeki adamın, bir düğmeye bastığınızda açılan bir kapak yoluyla aşağı düşmesini olası kılacak biçimde kurulduğunda, oyunu adamın düşmesi yönünde kullanan epeyce kişi çıkacaktır. Adamla yakın temasta bulunma düşüncesi, bir nedenle insanları onu ölüme itmekten caydırmaktadır.
Neden mi? Çünkü bu tür bir kişisel etkileşim, duygusal ağları harekete geçirir; problemi soyut, kişiler üstü bir matematik problemi olmaktan çıkarıp kişisel ve duygusal bir karara dönüştürür. Beyin görüntüleme teknikleri, vagon problemini düşünen insanlarda şu bulguları ortaya çıkarmıştır: Köprü senaryosunda, motor (hareketle ilgili) planlama ve duygularla ilgili alanlar etkinleşirken, makas senaryosunda etkinleşen beyin bölgeleri, akılcı düşünmede rol oynayan bölgelerden ibarettir.   Dolayısı ile Bu sonuç, son yüzyıl için daha büyük bir sorun olarak kabul edilmek zorundadır zira günümüz şartlarında duygularımızın müdahale etmesine olanak tanımadan birçok karar verebilecek durumdayız. Dünyanın kontrolünde bizden daha sorumlu olan kişiler de bu durumdalar! Fiziksel yakınlık olmadığı için, duygusal etkilerin de eriyip gitmesini ‘korkunç bir gerçek’ olarak adlandırabiliriz zira bu durum savaşların da daha kolay hale gelmesini sağlamıştır. Bu, kolaylıktan hareketle 1960’lı yıllarda bir siyasi düşünür, nükleer savaşı başlatacak düğmenin, ameliyatla Başkan’ın en yakın arkadaşının göğsüne yerleştirilmesi gerektiğini ileri sürmüştür. Böylece, Başkan dünyanın öbür ucundaki milyonlarca insanı yok etmeye karar verirse, önce arkadaşına fiziksel zarar vermesi, düğmeye ulaşmak için onun göğsünü yarması gerekecektir. Bu durum, en azından karar verme sürecinde duygusal beyin sistemlerini de devreye sokacak, kararın kişiler üstü doğasının önüne geçmek mümkün olacaktır.

ARTIRILMIŞ ZEKÂ ÇAĞIGASTRO DİPLOMASIİE SPOR 2E-SPORARTIRILMIŞ ÇAĞDİJİTAL SAMSUNSOSYAL ZEKÂİNSAN İRADESİVAGON ÇIKMAZIMESLEK LİSELERİYazarın Tüm Yazıları
Yazarlar
Nurullah Kızıldağ
Liderlik günü
Nurullah Kızıldağ
Vedat Başsan
TOPLUM İNŞASINDA CAMİNİN VE DİN GÖREVLİSİNİN ROLÜ
Vedat Başsan
Ayhan HAMLI
ÇARŞAMBA OVASI ULUSLARARASI ÇÖPLÜK MÜ YAPILACAK?
Ayhan HAMLI
Şakir DEMİRCİ
TRAMVAYLARDAN İNSAN MANZARALARI
Şakir DEMİRCİ
Ersin ERGE
İLİM KÜLTÜR SANAT EVİ DERKEN
Ersin ERGE
Psk. Beste GÜNEYSU
Çocuklarda Alt Islatma Problemi ve Çözüm Önerileri
Psk Beste GÜNEYSU
Cevat Köse
 DEPREM TEHLİKESİ VE SAMSUN DEPREM MASTER PLANI
Cevat Köse
Hikmet KURADA
 “KAZDIĞI KUYUYA DÜŞMEK” DİYE BUNA DENİR
Hikmet KURADA
Serkan Eskalen
UYGULAMA GÜNCELLEME
Serkan Eskalen
Mustafa GENÇ
CAMİLER HAFTASINI ANLAMLI HALE GETİRMEK!
Mustafa GENÇ
Kenan ÖZTÜRK
Pes Yani!
Kenan ÖZTÜRK
Murat AKAR
“SAMSUN ÇEVRE PLATFORMU”
Murat AKAR
Fatih Ergin
CAMİ İLE BÜYÜYEN ÇOCUK OLMAK
Fatih Ergin
Birol BİRCAN
BAFRA RÜŞDİYESİ-4
Birol BİRCAN
Nagehan Yeşilyurt
DEPREM
Nagehan Yeşilyurt
Ergin KAHVECİ
İKRAR
Ergin KAHVECİ
Özlem KALYONCU ŞİRİN
CAMİ MERKEZLİ MEDENİYETİN İNŞASINDA MÜSLÜMAN KADININ YERİ
Özlem KALYONCU ŞİRİN
Murat MALLI
SAMSUN ÇEVRESİ İLK YERLEŞİMLER
Murat MALLI
Alpaslan ÇEPNİ
EMEKLİLERİN BİRLEŞİK ÖRGÜTLENMESİ GEREKİYOR
Alpaslan ÇEPNİ
Doç. Dr. Yetkin BULUT
ARTIRILMIŞ ZEKÂ ÇAĞI
Doç Dr Yetkin BULUT
Veysel ÇAKI
TOPLUMUN İNŞASINDA CAMİNİN ROLÜ
Veysel ÇAKI
Salim YILDIZ
Gereken yapıldı...
Salim YILDIZ
Selamet ATLI
BİZİ GERENE AFYOK...!
Selamet ATLI
Ender GÜR
KAZANMAYA DEVAM
Ender GÜR
Mustafa ÖZBALCI
İNSAN GÖNLÜNDEN İBARETTİR
Mustafa ÖZBALCI
Akın ÜNER
GLU.. GLU... GLU...
Akın ÜNER
Prof. Dr. Osman DEMİR
SAĞDUYULU VE YÜREKLİ BİR SES
Prof Dr Osman DEMİR
Metin ATLI
SAMSUNSPOR RAHAT TURLADI
Metin ATLI
Cesur CEYLAN
AŞK
Cesur CEYLAN
Mustafa CİVELEK
Şampiyonlukta favorim Samsun
Mustafa CİVELEK
Psk. Beste Güneysu
Akran Zorbalığı 2
Psk Beste Güneysu
Prof. Dr. Yusuf DEMİR
Kurban Olayım…
Prof Dr Yusuf DEMİR
Av. Dr. Cengizhan HATİPOĞLU
KURBAN
Av Dr Cengizhan HATİPOĞLU
İbrahim Sezen
SAMSUN, SENİ SANA ANLATAMAM Kİ !..
İbrahim Sezen
Ömer PAMUK
TATİL VE KİTAP
Ömer PAMUK
İlker Mutlu
Veda Ederken
İlker Mutlu
Naci ALTUNCU
KAYIP GENÇLER
Naci ALTUNCU
Kıymet Ocak
PRATİK BİLGİLER
Kıymet Ocak
Tuğçe Gevşek
ORTAYA KARIŞIK
Tuğçe Gevşek
Kurtcan KURT
19 MAYIS'I ANLAMAK
Kurtcan KURT
Yılmaz Özbakır
İNFAK ve TOPLUMSAL FAYDA
Yılmaz Özbakır
Kadir GÜRKAN
Nereden Baktığımız Önemli
Kadir GÜRKAN
Gül TURAN
ÇİN SEYAHATNAMESİ II
Gül TURAN
Hasan Cem KESKİN
BİZDE ÇOCUKTUK
Hasan Cem KESKİN
Kenan KAYIKÇI
BÜYÜK KAPTANLAR
Kenan KAYIKÇI
Fulya ZORLU
3-6 Yaş Arası İtiraz Problemi
Fulya ZORLU
Murat Sandıkçı
İNSAN YENİLİNCE TÜKENMEZ, PES EDİNCE TÜKENİR...
Murat Sandıkçı
Turgay SAAT
MADALYALAR SAMSUN'A
Turgay SAAT