YAZARLAR

DİĞER YAZILARI

İbrahim TELLİOĞLU

AMİSOS SAMSUN MU?

Samsun tarihi ile yazılan eserlerin pek çoğunda Samsun’un en eski adının Amisos olduğu, şehrin bu antik kentin kalıntıları üzerinde yükseldiği anlatılır. Günümüzde hazırlanan eserlerin büyük kısmında da bu hüküm hiç sorgulanmaksızın devam ettirilir. Ancak kentin yerleşme evrimi incelendiğinde gerçeğin böyle olmadığı açıkça anlaşılabilir. Bununla birlikte Samsun tarihi ile ilgili bu zamana kadar oluşan algılar o kadar güçlü haldedir ki bunların bir kısmının tarihî delili olmadığı ortaya konulması bile büyük tepki görebilmektedir. Amisos harabelerinden bir şehir inşa edenler ya da Amazonlar üzerinden kent kimliği oluşturmaya çalışanlar bunların başında gelir.

Yazımıza konu yaptığımız Amisos, Samsun mu? sorusunun cevabı şehrimizin tarihi açısından büyük önem taşımaktadır. Bu konuda doğru cevapları bulabilmek için eldeki veriler üzerinde analitik düşünmek oldukça önemlidir. Akalan’da çıkarılan arkeolojik malzemelerden anlaşıldığı kadarıyla MÖ VII. yüzyılın son çeyreğinde açılan[1] Amisos kolonisi Miletoslu göçmenler tarafından ticaret yapmak maksadıyla kurulmuştur. Kentin ticaret merkezi olarak kurulduğu not edilmesi gereken ilk önemli husustur. Şehirlerin gelişimi kuruluş amaçlarına bağlı olarak farklılık gösterdiğinden Amisos da bir ticaret merkezi olarak kayıt altına alınmalıdır. Nitekim bazı şehirler bir meydanın ya da önemli bir dini yapının çevresinde gelişirken bazıları bir kale-şehirdir ve bölgeyi korumak üzere inşa edilen kalenin etrafında büyür. Samsun’un gelişimi bu mantıkla değerlendirildiği zaman Miletosluların kurduğu Amisos kolonisi bir ticaret merkezi, etrafı surlarla çevrilerek getirilen malların korunduğu ve alışveriş yapıldığı bir yer olarak tasarlanmıştır. Cenevizliler tarafından 1419’da yakıldığı zamana kadar da bir ticaret merkezi olarak kalmıştır. Şehri kuran Miletoslulardan son sakinleri olan Cenevizlilere kadar bölgeyi elde tutanlar, başka kolonicilerin bile buraya yerleşmesine müsaade etmemişlerdir. Haliyle burası bir ticaret merkezi vasfıyla yaşamıştır. Amisos kolonisinin yer aldığı Baruthane mevkiinde bulunan kalenin çevresinde bir yerleşim olmamıştır. Osmanlılar 1419’da şehri kuşattığında onlara karşı duramayacağını anlayan Cenevizliler yöreden ayrılırken Amisos’u yakıp gitmiştir.[2] Bu tarihten sonra bölge harabe haline gelmiş olup yakın zamana kadar da ıssız vaziyettedir.

Samsun’da ikinci bir kale Selçuklular zamanında kurulmuştu. Bizans kaynaklarına göre 1178’ten itibaren Samsun sahilinde Selçuklular görülmekteydi.[3] Amisos’un doğusunda, bugünkü Saathane Meydanı ve çevresinde Türklere ait olup geç dönem kaynaklarında Müslüman Samsun adıyla anılan bir yerleşim yerinden bahsedilmektedir. Samsun şehri 1184’ten itibaren yapılmaya başlanan kale ile Selçukluların Karadeniz’deki üssü haline gelmiştir. Bu kalenin etrafında başlayan Türk iskânı ile birlikte Amisos kolonisinin hemen doğusunda, bazılarının ifadesiyle bir ok atımı mesafede[4] bir kale-şehir ortaya çıkmaya başlamıştır. Türk kaynakları tarafından Müslüman Samsun olarak adlandırılan bu şehrin büyümesi sonucu Samsun şehri ortaya çıkmıştır. Bu gelişmeler yaşanırken Amisos kolonisi, ilk kurulduğu zamanki izole yapısını koruyarak Baruthane’de varlığını sürdürmüştür. Türk kaynakları da bu şehre Gâvur Samsun der. Osmanlı hâkimiyetine kadar iki merkezli bir şehir hüviyetine sahip olan Samsun, Osmanlıların bölgenin tamamını ele geçirmesinden sonra birleşmiştir. Bununla birlikte Saathane ve çevresinde büyüyen Müslüman Samsun bir Türk-İslam şehri olarak gelişmesini devam ettirirken Amisos arkeolojik bir alan haline dönüşmüştür.

Sonuçta Amisos, Samsun değildir. Koloniciler tarafından kurulan şehir coğrafi ve tarihî derinliği açısından farklı bir yer, Samsun farklı bir yerdir. Bölgedeki en eski yerleşim yeri olan Tekkeköy’deki mağara yerleşimleri ya da İkiztepe’de ortaya çıkan yerleşim nasıl farklı bir uygarlığın ürünü ise Amisos ve Samsun da farklı medeniyetlerin ürünüdür. Amisos kolonicilerden XV. yüzyıla kadar ticaret merkezidir. Osmanlılara kadar ticaretle uğraşan toplulukların denetiminde kalmıştır. Etrafında bir yerleşim olmamıştır. En son Cenevizliler yakıp gittiklerinde geride surlar içerisinde bir ticaret kolonisi bırakıp gitmişlerdi. Selçukluların Saathane civarında kurduğu kale ise Türklerin Karadeniz’de söz sahibi olabilmesi açısından çok önemli bir askeri merkezdi. Ancak daha da önemlisi bu kalenin çevresinde oluşan mahalleler Samsun şehrinin ilk parçaları olmuştur. Samsun son yıllara kadar Saathane’nin çevresinde büyüdü. O yüzden Samsun şehrinin ortaya çıkışını Selçuklularla birlikte başlatmak tarihî gerçeklere uygun düşer.

 

[1]     Darejan Kacharava, “Polis Hellenis in the Black Sea Area”,Actes du X Symposium de Vani Pont-Euxin et Polis (23-26 Septembre 2002), Paris 2005, s. 11 vd.

[2]     Solak-zâde Mehmed Hemdemî Çelebi,Solak-zâde Tarihi, I (nşr. V. Çabuk), Ankara 1989, s. 179 vd.; Hoca Sadettin Efendi,Tacü't-Tevarih, II (nşr. İ. Parmaksızoğlu), Ankara 1992, s. 96 vd.

[3]     Anthony Bryer, “A Byzantine Family: The Gabrates, c. 979-c. 1653”,University of Birmingham Historical Journal,XII(1970), s. 170.

[4]     Johannes Schiltberger,Türkler ve Tatarlar Arasında (1394-1427)(nşr. T. Akpınar), İstanbul 1995, s. 51; Ruj Gonzales de Clavijo,Embassy to Tamerlane 1403-1406 (nşr. G. Le Strange), London 1928, s. 108.

NEDİR SAMSUN’UN BİZDEN ÇEKTİĞİSAMSUN’UN KÜLTÜREL SİMGELERİOTKAYA MAĞARASINDA YAKILAN MUMLARDOĞU KARADENİZ'DE RUM SOYKIRIMI OLDU MU? 2DOĞU KARADENİZ’DE RUM SOYKIRIMI OLDU MU? 1DOĞU KARADENİZ'DE RUM SOYKIRIMI OLDU MU?YÜZ YILLIK SENARYOAMİSOS SAMSUN MU?Yazarın Tüm Yazıları
Yazarlar
Osman KARA
HANGİSİ ÖNEMLİ
Osman KARA
Erdem EROL
KUPÜR HAKSIZLIĞI
Erdem EROL
Mustafa GENÇ
VAKIF MEDENİYETİMİZDEN ESİNTİLER!
Mustafa GENÇ
Prof. Dr. Yücel TANYERİ
1000 DOST
Prof Dr Yücel TANYERİ
Burhan UYAN
GELECEKTE VAR MIYIZ? TOPLUMLARIN TEMEL GÜCÜ NEDİR?
Burhan UYAN
Şakir DEMİRCİ
HOŞGELDİN 19 MAYIS'IN 100. YILI
Şakir DEMİRCİ
Doç. Dr. Yetkin BULUT
BİZİM KÖYÜN ŞARKISI -2-
Doç Dr Yetkin BULUT
Cevdet YILMAZ
Doğurganlık Üzerinde Rol Oynayan Faktörler
Cevdet YILMAZ
Selçuk KAYA
Büyük olarak görevimizi yaptık...
Selçuk KAYA
Embiya SANCAK
POŞET
Embiya SANCAK
Alpaslan ÇEPNİ
AŞKIN VE KAVGANIN ŞAİRİ
Alpaslan ÇEPNİ
Av. Dr. Cengizhan HATİPOĞLU
HER YÖNÜYLE CEZA HUKUKUNDA AF MÜESSESESİ I
Av Dr Cengizhan HATİPOĞLU
Kürşad GÜNDOĞDU
"GEÇMİŞTEN GELECEĞE KURULAN KÖPRÜ" OSMANLI TÜRKÇESİ...
Kürşad GÜNDOĞDU
Ahmet HAYVALI
İNTERNET ORTAMINDA Kİ REKLAMLARA VERGİ GELİYOR
Ahmet HAYVALI
Kadir GÜRKAN
Taşın Altına Elini Koyma Zamanı
Kadir GÜRKAN
Kenan ERZURUMLU
Kur'an-ı Kerim ve diyalog: I
Kenan ERZURUMLU
Murat Sandıkçı
Samsun gerçekten spor kenti mi?
Murat Sandıkçı
Ayhan HAMLI
ŞEHİTLERİN EVLENMEMİŞ ÇALIŞMAYAN KIZ ÇOCUKLARI MAĞDUR EDİLMESİN...
Ayhan HAMLI
Akın ÜNER
SAMSUN'UN TRAMVAYLARI VE ŞEHREMENİ NAMZETLERİ
Akın ÜNER
Fulya ZORLU
Disleksi Nedir? Disleksi Ne Değildir?
Fulya ZORLU
Yavuz BAYRAM
Sınav Kâğıtları Devlet Sırrı Mıdır?
Yavuz BAYRAM
Gül TURAN
SOKAKLAR BUZ GİBİ
Gül TURAN
İlker Mutlu
Samsun Sinema Topluluğu
İlker Mutlu
Hikmet KURADA
Yetkililere Sesleniyorum!... Bu yılı ATATÜRK YILI ilan edelim-2
Hikmet KURADA
Nami Cem İYİGÜN
GEZEGENİ SERİNLETMEK - 1
Nami Cem İYİGÜN
Kenan ÖZTÜRK
Erikli'nin Direnen Su Değirmeni
Kenan ÖZTÜRK
M. Halistin KUKUL
KÜLTÜR BUHRANI YAŞIYORUZ
M Halistin KUKUL
Naci ALTUNCU
YEREL SEÇİMLER!
Naci ALTUNCU
Birol BİRCAN
Bafra’da Gazetecilik
Birol BİRCAN
Dr. E. Kurmay İbrahim YILDIRIM
ABD Türkler nazarındaki güvenilirliğini sıfırlamaktadır
Dr E Kurmay İbrahim YILDIRIM
Metin ATLI
BAHANE KALMADI
Metin ATLI
Hasan Cem KESKİN
SU TOPU
Hasan Cem KESKİN
Mustafa ÖZBALCI
KÜLTÜR, DİL VE EĞİTİM
Mustafa ÖZBALCI
Ömer PAMUK
KİTAPLARIN DÜNYASINDA...
Ömer PAMUK
Ersin ERGE
HAYATI EĞİTİM DERKEN
Ersin ERGE
Turgay SAAT
Abdullah Topaloğlu
Turgay SAAT
Ceyhun DONBAY
TRİBÜN TERÖRÜ
Ceyhun DONBAY
Kenan KAYIKÇI
ÇOCUKLARDA KUVVET GELİŞİMİ
Kenan KAYIKÇI
İbrahim TELLİOĞLU
NEDİR SAMSUN’UN BİZDEN ÇEKTİĞİ
İbrahim TELLİOĞLU
Ergin KAHVECİ
KENDİNE DÖN
Ergin KAHVECİ
Cesur CEYLAN
SON
Cesur CEYLAN
Mehmet ÖZ
Beka, Milliyetçilik ve Din
Mehmet ÖZ
Memduh ERKİN
KALKINMA,  TEKNOLOJİ VE TASARIM ÜZERİNE
Memduh ERKİN
Erdal AĞAR
Ayna Nöronlar
Erdal AĞAR
Selamet ATLI
KARARLAR ve HAMLELER KADERİMİZİ BELİRLER...
Selamet ATLI
Salim YILDIZ
Biz kaçtık onlar kovaladı
Salim YILDIZ
Ender GÜR
HAKEM KARARIYLA
Ender GÜR
Tevfik DEMİR
ALKIŞLAR LİDERE
Tevfik DEMİR
Şenol Yücedağ
EKONOMİK GERİ DÖNÜŞÜM 3
Şenol Yücedağ
Bahadır BAŞ
ARABULUCULUK, MALİ MÜŞAVİRLER OLMADAN BAŞARILI BİR ŞEKİLDE HAYATA GEÇEMEZ...
Bahadır BAŞ