Bilinen En Eski Adı: Gymnias
Bayburt'un yazılı kaynaklarda geçen en eski adı Gymnias'tır. Yunan komutan Ksenophon, MÖ 5. yüzyılda kaleme aldığı Anabasis adlı eserinde şehirden "büyük, kalabalık ve zengin bir yer" olarak söz eder ve adını Gymnias olarak verir. Bu dönemde bölge bir İskit yerleşimi olarak tanımlanmaktadır. Orijinal yazıda Gymnias'ın Hitit dönemine ait olduğu belirtiliyordu; ancak güncel kaynaklara göre bu isim Hitit değil İskit dönemine aittir.
Hitit kaynaklarında ise bölge "Azzi-Hayaşa" olarak geçmektedir; Bayburt'un da içinde yer aldığı Doğu Karadeniz iç kısımları bu adla anılmıştır.
Farklı Medeniyetlerde Farklı Adlar
Bayburt, tarih boyunca geçtiği her uygarlığın dilinde farklı bir sesle karşılandı. Ermeni kaynaklarında (MS 5. yüzyıl) Bayberd ve Payberd; Bizans kaynaklarında Payper, Baberd ve Paypert; Bizans İmparatoru Justinianus döneminde ise Baiberdon olarak kayıtlara geçmiştir. Baiberdon, Yunan dilinde "Baiberdlilerin Kenti" anlamına geldiği belirtilmektedir.
- yüzyılın sonlarında şehirden geçen Marco Polo seyahatnamesinde Paipurth adlı bir kaleden ve bölgedeki zengin gümüş madenlerinden söz eder. Arap kaynaklarında Bâbirt, 1291'de II. Mesud adına basılan bir parada Baypırt olarak geçmektedir. Batılı seyyahlar ise Baibout ve Baibut gibi biçimleri kullanmıştır.
"Bayburt" Adının Anlamı
Şehrin günümüzdeki adının son hecesi olan "Berd" ya da "Burt", "yüksek kale" anlamına geliyor. İlk hece ise kaynaklarda hâlâ tartışmalı. 1647'de şehri ziyaret eden ünlü seyyah Evliya Çelebi, adı Türkçeyle yorumlayarak "zengin" anlamındaki "bay" ve "mesken, yurt" anlamındaki "yurt" kelimelerinin birleşiminden oluştuğunu, yani "zengin yurt" demek olduğunu yazmıştır. Osmanlı kaynaklarında isim Bayburd ve Bayburt biçimlerinde geçmektedir.
İl Statüsü
Orijinal yazıda "1927'de Bakanlar Kurulu kararıyla adı değiştirildi" deniliyordu; bu bilgi doğru değil. Bayburt adı zaten Osmanlı döneminden bu yana kullanılmaktaydı. 1927'de yapılan değişiklik adla değil idari statüyle ilgiliydi: o yıl Erzurum'dan ayrılarak Gümüşhane'ye bağlandı. Bayburt, 21 Haziran 1989 tarihinde 3578 sayılı yasa ile il statüsüne kavuştu.