Kısır yemeği adını nereden alıyor sorusunda en fazla tekrarlanan açıklama kırık bulgur bağlantısı. Buna göre yemek adı, Arapçada “kırık, parçalanmış” anlamıyla ilişkilendirilen bir kelimeden Anadolu ağızlarına geçmiş olabilir.
“Kısır” Kelimesi Türkçe mi?
“Döl vermeyen, doğurmayan veya verimsiz” anlamındaki kısır kelimesinin Türkçedeki geçmişi oldukça eski.
Akademik çalışmalarda kelimenin Divânü Lügati't-Türk'te “doğurmayan insan veya dört ayaklı hayvan” anlamıyla geçtiği belirtiliyor. Daha sonraki Türkçe sözlüklerde de verimsiz toprak, sonuçsuz iş ve üreme yeteneği olmayan canlı anlamları bulunuyor.
Dolayısıyla biyolojik anlamdaki “kısır” kelimesini doğrudan Arapça kökenli saymak doğru değil.
Peki Yemeğin Adı Nereden Geliyor?
Yemek anlamındaki kısır için ayrı bir etimolojik açıklama bulunuyor.
Bazı etimoloji kaynakları yemek adını Arapça kasīr/kesir, yani “kırık” anlamındaki sözcükle ilişkilendiriyor. Buradaki bağlantının, yemeğin ana malzemesi olan kırılmış buğday yani bulgur üzerinden kurulduğu belirtiliyor.
Bu durumda aynı yazılan iki “kısır” kelimesi farklı tarihsel köklerden gelmiş olabilir.
Kısır ile Tabule Aynı Yemek mi?
Hayır, ancak birbirlerine yakın mutfak ailesinde değerlendirilebilirler.
Levant mutfağındaki tabulede maydanoz ve diğer yeşillikler oldukça baskınken bulgur daha az miktarda kullanılabiliyor. Türkiye'deki kısırda ise ince bulgur genellikle ana gövdeyi oluşturuyor; domates veya biber salçası da yaygın biçimde kullanılıyor.
Dolayısıyla “kısır aslında tabulenin aynısıdır” demek mutfak farklılıklarını gözden kaçırır.
“Doğurgan Olmayan” Kısır ile Yemeğin Bağlantısı Var mı?
Bunu gösteren sağlam bir tarihsel kanıt bulunmuyor.
Yemeğe “az malzemeli olduğu için verimsiz anlamında kısır denildi” veya “insanı kısır bıraktığı için bu ad verildi” gibi anlatılar halk etimolojisi niteliğinde.
Daha güçlü açıklama, yemek adını kırık buğday veya bulgurla bağlantılı değerlendiren dil görüşü.
Ancak etimoloji konusunda kaynaklar tamamen aynı görüşte olmadığı için bunu “kesin olarak böyledir” şeklinde sunmamak daha doğru.