Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938 Perşembe günü saat 09.05'te İstanbul Dolmabahçe Sarayı'nda hayatını kaybetti. Karaciğer sirozu nedeniyle ağır bir hastalık dönemi geçiren Atatürk, son günlerinde doktorların gözetimi altında bulunuyordu.
Atatürk'ün son sözlerine ilişkin farklı anlatımlar, onun yanında bulunan kişilerin hatıralarına dayanıyor. Bu anlatımlarda geçen ifadeler aynı akşam yaşanan olaylarla ilişkili olsa da son söylenen kelimenin hangisi olduğu konusunda tam bir görüş birliği bulunmuyor.
Atatürk'ün Ölmeden Önce Söylediği Son Söz Neydi?
Atatürk'ün son sözü olarak en yaygın biçimde aktarılan ifade “Aleykümesselam”dır. Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Hasan Rıza Soyak ile Atatürk'ün yakın çevresinden Kılıç Ali'nin anlatımlarında bu söz yer alıyor.
Aktarılan olay, 8 Kasım 1938 akşamında Dolmabahçe Sarayı'nda yaşandı. Sağlığı ağırlaşan Atatürk'e müdahale eden doktorlardan Neşet Ömer İrdelp, muayene sırasında dilini dışarı çıkarmasını istedi.
Atatürk önce dilini kısmen çıkardı. Doktorun biraz daha uzatmasını istemesi üzerine dilini geri çekti, başını çevirdi ve “Aleykümesselam” dediği aktarıldı.
Bu olayın ardından ağır komaya girdi ve yeniden konuşamadı. Dolayısıyla söz konusu ifade, ölüm anında değil, yaklaşık 38 saat önce söylendiği belirtilen son söz olarak değerlendiriliyor.
Atatürk “Aleykümselam” mı, “Saat Kaç?” mı Dedi?
Atatürk'ün son sözlerine ilişkin iki farklı anlatım bulunuyor. Bazı tanıklar “Aleykümesselam” ifadesini son söz olarak aktarırken bazı anlatımlarda “Saat kaç?” sorusu öne çıkıyor.
Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Hasan Rıza Soyak, 8 Kasım akşamındaki olayları anlatırken Atatürk'ün saate baktığını ancak saati seçemediği için kendisine saati sorduğunu belirtiyor. Soyak'ın aktardığına göre Atatürk aynı soruyu birkaç kez tekrarladı.
O sırada saat yaklaşık 19.00'du. Atatürk daha sonra kısa süreliğine sakinleşti ve doktorların muayenesi devam etti.
Soyak ile Kılıç Ali'nin anlatımlarında doktor Neşet Ömer İrdelp'in muayenesi sırasında “Aleykümesselam” ifadesinin söylendiği belirtiliyor. Buna karşılık Atatürk'ün tedavisinde görev alan Nihat Reşat Belger'in hatıralarında son söz olarak “Saat kaç?” sorusu yer alıyor.
| Aktarılan İfade | Hangi Durumda Söylendi? | Tarih |
|---|---|---|
| “Saat kaç?” | Atatürk'ün odasındaki saati öğrenmek istemesi sırasında | 8 Kasım 1938 akşamı |
| “Evet” | Daha rahat olup olmadığı sorusuna verdiği cevap | 8 Kasım 1938 akşamı |
| “Aleykümesselam” | Doktorun dil muayenesi sırasında | 8 Kasım 1938 akşamı |
Bu ifadelerin tümü Atatürk'ün son hastalık dönemindeki konuşmalarına ilişkin anlatımlarda bulunuyor. Ancak tanıkların olay sırasına ilişkin aktarımları farklılık gösterdiği için son söz sorusunun tek bir anlatıma dayanarak kesin biçimde cevaplanması tarihsel açıdan eksik kalıyor.
Atatürk Son Sözlerini 8 Kasım'da mı Söyledi?
Atatürk'ün son konuşmalarının gerçekleştiği tarih 8 Kasım 1938 Salı akşamıydı. O gün sağlık durumu giderek ağırlaştı ve akşam saatlerinde yeniden ciddi bir rahatsızlık geçirdi.
Doktorlar müdahalelerini sürdürürken Atatürk zaman zaman çevresindekilerle kısa konuşmalar yapabildi. Ancak hastalığının etkisiyle bilinci ve konuşmaları düzensizleşmişti.
Son koma öncesine ilişkin anlatımlarda “Saat kaç?”, “Evet” ve “Aleykümesselam” ifadeleri bu nedenle aynı akşamın farklı anlarında yer alıyor.
Atatürk'ün son sözlerini 10 Kasım sabahı söylediği yönündeki yaygın anlatım ise doğru değil. 8 Kasım akşamında ağır komaya girdikten sonra yeniden konuştuğunu gösteren güvenilir bir kayıt bulunmuyor.
Doktor Neşet Ömer İrdelp ile Atatürk Arasında Ne Yaşandı?
8 Kasım akşamında Atatürk'ün tedavisi sırasında odada doktorlar ve yakın çevresinden bazı kişiler bulunuyordu. Hastalığının ilerlemesi nedeniyle sağlık durumunun yakından takip edilmesi gerekiyordu.
Neşet Ömer İrdelp, muayene sırasında Atatürk'ün dilini kontrol etmek istedi. Atatürk'ün bu isteğe önce kısmen karşılık verdiği, ardından doktorun ikinci isteğini yerine getiremediği anlatılıyor.
Bu sırada başını çevirerek doktora baktığı ve “Aleykümesselam” dediği aktarılıyor. Ardından bilincini kaybettiği ve ağır komaya girdiği belirtiliyor.
Olayın özellikle dikkat çeken yönü, söylenen sözün konuşmanın bağlamıyla doğrudan ilişkili olmaması. Doktor Atatürk'e selam vermiyor, tıbbi muayene amacıyla bir istekte bulunuyordu.
Atatürk'ün o sırada ağır hastalığının etkisi altında bulunması, bu ifadenin bilinçli bir cevap olup olmadığı konusunda kesin değerlendirme yapılmasını güçleştiriyor. Bu nedenle sözün söylendiği bağlamdan hareketle dinî veya manevi bir olay yaşandığı yönünde kesin bir sonuç çıkarılamıyor.
Atatürk'ün Son Sözü “Aman Dil” miydi?
Atatürk'ün son hastalık döneminde söylediği aktarılan bir başka ifade de “Aman dil, dil efendim” sözüdür. Ancak bu ifade, 8 Kasım'daki son komadan önce değil, daha erken bir hastalık dönemine ilişkin hatıralarda geçiyor.
Ekim 1938'de yaşadığı ağır rahatsızlık sırasında Atatürk'ün zaman zaman anlaşılması güç kelimeler kullandığı anlatılıyor. Bu ifadelerden birinin “Aman dil, dil efendim” olduğu belirtiliyor.
Ancak sözün doğru biçimde duyulup duyulmadığı konusunda da kesinlik bulunmuyor. Atatürk'ün konuşma biçimi ve hastalığın bilinç üzerindeki etkileri nedeniyle farklı anlamlar çıkarılmış.
Bu yüzden “Aman dil” ifadesinin Atatürk'ün ölümünden önce söylediği kesin son söz olduğu kabul edilmiyor. Son söz konusundaki temel tartışma, 8 Kasım akşamındaki “Saat kaç?” ve “Aleykümesselam” ifadeleri üzerinde yoğunlaşıyor.
Atatürk Son Komaya Ne Zaman Girdi?
Atatürk'ün son koması 8 Kasım 1938 akşamında başladı. O tarihten itibaren sağlık durumu ağırlaştı ve bilinci yeniden açılmadı.
9 Kasım boyunca doktorlar tedavi ve takiplerini sürdürdü. Kamuoyu, Atatürk'ün sağlık durumuna ilişkin yayımlanan bültenlerle gelişmelerden haberdar edildi.
10 Kasım sabahında ise sağlık durumu daha da ağırlaştı. Saat 09.05'te derin koma durumundayken hayatını kaybettiği resmî olarak açıklandı.
| Tarih | Atatürk'ün Sağlık Durumu |
|---|---|
| Ekim 1938 | Ağır koma dönemi yaşadı, ardından kısmen toparlandı |
| 8 Kasım 1938 | Akşam saatlerinde son konuşmaları gerçekleşti |
| 8 Kasım 1938 akşamı | Yeniden ağır komaya girdi |
| 9 Kasım 1938 | Ağır koma devam etti |
| 10 Kasım 1938, 09.05 | Dolmabahçe Sarayı'nda hayatını kaybetti |
Son söz olarak aktarılan ifadeler ile vefat anı arasındaki zaman farkı, Atatürk'ün hayatının son günlerini anlatan tarihsel çalışmalarda önem taşıyor. Çünkü 10 Kasım'daki son anlarına ilişkin kayıtlar, yeni bir konuşma gerçekleştiğini göstermiyor.
Atatürk Neden Komaya Girdi?
Mustafa Kemal Atatürk, yaşamının son döneminde karaciğer sirozu nedeniyle tedavi görüyordu. 1938 yılı boyunca ilerleyen hastalık, genel sağlık durumunu ciddi biçimde etkiledi.
Karaciğer sirozu ileri aşamalarda karaciğerin normal işlevlerini yerine getirmesini zorlaştırabiliyor. Hastalığın ağırlaşması, vücutta sıvı birikmesi ve bilinç durumunda değişiklikler gibi ciddi sorunlara yol açabiliyor.
Atatürk'ün son hastalık döneminde de karın bölgesinde sıvı birikmesi ve ağır bilinç bozukluğu görüldü. Doktorlar tarafından tedavi amacıyla çeşitli müdahaleler gerçekleştirildi.
Bu sağlık tablosu, son konuşmaların neden kısa ve zaman zaman anlaşılması güç olduğunu da açıklıyor. Ancak Atatürk'ün belirli bir kelimeyi tam olarak hangi bilinç düzeyinde söylediği, yalnızca aktarılan hatıralardan kesin biçimde belirlenemiyor.
Atatürk 10 Kasım'da Saat 09.05'te Ne Söyledi?
Atatürk'ün 10 Kasım 1938 sabahı saat 09.05'te herhangi bir söz söylediğini gösteren güvenilir bir kayıt bulunmuyor. Ölüm anında derin koma hâlindeydi.
Resmî ölüm açıklamasında da Atatürk'ün derin koma sırasında hayatını kaybettiği belirtiliyor. Bu nedenle saat 09.05'in son konuşmanın yapıldığı zaman olarak değerlendirilmesi doğru değil.
Atatürk'ün son sözleriyle ilgili anlatımlar, 8 Kasım 1938 akşamındaki olaylara dayanıyor. Vefat saati olan 09.05 ise Türkiye'de her yıl düzenlenen anma törenlerinin ortak zamanı olarak kabul ediliyor.
Atatürk'ün Son Sözleri Hakkında Kesin Olarak Ne Biliniyor?
Atatürk'ün son sözleri konusunda kesin olan bilgi, son konuşmaların 8 Kasım 1938 akşamında gerçekleşmiş olması. O gün ağır komaya giren Atatürk, 10 Kasım saat 09.05'te hayatını kaybedene kadar yeniden konuşamadı.
Son kelimelere ilişkin anlatımlarda ise farklılıklar bulunuyor. Hasan Rıza Soyak ile Kılıç Ali'nin hatıralarında “Aleykümesselam” ifadesi son söz olarak yer alırken doktor Nihat Reşat Belger'in anlatımında “Saat kaç?” sorusu öne çıkıyor.
Her iki ifadenin de aynı hastalık döneminde söylendiği aktarılıyor. Ancak tek bir sözü tartışmasız tarihî gerçek olarak sunmak yerine tanıklıklar arasındaki farkı korumak gerekiyor.
Atatürk'ün vefatının 88. yıl dönümü olan 10 Kasım 2026 Salı günü, Dolmabahçe Sarayı'nın 71 numaralı odasında sona eren yaşamı bir kez daha anılacak. Son sözlerine ilişkin tarihsel anlatımlar da o dönemin sağlık kayıtları ve yakın çevresindeki kişilerin hatıraları çerçevesinde değerlendirilmeye devam edecek.
